Skip to main content.

Saturday, September 30, 2006

parl3.bmp
een kinderziekte die zelfs de Eeuwige niet vreemd is

Ooit hingen uit de galmgaten van de toren in K zes reusachtige collectezakken, waaruit geluiden opklonken van alles wat God verboden heeft. Roeren in een lobbige saus, het decanteren van wijn; iemand die heftig klaarkomt, op de achtergrond: het Urker mannenkoor; Antoine Bodar achterop de scooter bij Doctors van Leeuwen, schnabbelend voor een levensverzekering; minimal music doorsneden met tips uit de nieuwste vrekkenkrant; het aftappen van lui zweet; iemand die z’n gal spuit en dus nooit een maagzweer zal krijgen.

Nico Parlevliet, Secreta Caduca, in het kader van de expositie zin, zin, zinnebeeld, stichting Collage, oude kerkje Kortenhoef, 1995

Ziedaar zes van de zeven hoofdzonden in cryptogram. Wie er geen zwak voor heeft, weet niet wat hij mist. Mozes noemde het: de genietingen der zonde (Hebr. 11, 25). Alleen de zevende ondeugd ontbreekt, en in tegenstelling tot alle andere is afgunst bepaald geen lolletje, het brengt niets dan zure eenzaamheid.

In de Darwinistische biologie mikt jaloezie - vooral naarmate het grootbrengen van de kleintjes meer energie vergt - op het veilig stellen van de genetische kenmerken: geen ondergeschoven kindjes. Vandaar ook het omgekeerde: zodra het leiderschap tekenen van zwakte vertoont, worden direct de jongen doorgebeten: de melkproductie stopt, de eisprong komt op gang, het vrouwtje staat open voor een nieuwe minnaar. Types zonder zelfvertrouwen vluchten in travestie om op onbewaakte momenten hun slag te kunnen slaan. Hoe herkenbaar ook: de trend in de glossy pulpbladen om jaloezie te bestempelen tot een bruikbaar instrument om een relatie heel te houden, wil toch zeggen, dat de lamme wordt aangewezen op de blinde.

Afgunst is de onmacht om te genieten van andermans geluk. Willen hebben wat een ander heeft, het laatste gebod als de kern en samenvatting van de tien woorden. Ren Girard noemde het mimetische begeerte, wijdde zijn hele oeuvre aan deze kringloop van geweld, en dan vooral: hoe je die zou kunnen doorbreken. Immers, afgunst, jaloezie, naijver: geen mens die er aan ontkomt. Alleen de liefde wil er volgens Paulus niet van weten (1 C 13,4). Jaloezie gaat etymologische terug op het Griekse ζηλοώ, en daarmee herkennen we de eerste terroristische aanslagen van de Zeloten: ijveraars voor de Heer, zij het (alweer volgens Paulus) meestal zonder verstand (Rom. 10,2). Ook het hebreeuwse werkwoord קנאnestelde zich in onze taal als: qin’asin’a – kinnesinne, de kift.

Afgunst, geen mens die eraan ontkomt, zelfs de Eeuwige is er niet vrij van: dermate jaloers dat hij de gebreken der vaderen bezoekt aan de kinderen tot in het derde en vierde geslacht (Ex. 20,5). Het lijkt op weinig proportioneel geweld, maar het betekent gewoon: jouw keuzes hebben gevolgen voor je omgeving, exact het aantal generaties dat het in een nomadentent met elkaar moet zien te rooien. De ellende is daarom te overzien: de thora is geen Noorse roman waarin de goden eeuwig met hun maaksel twisten: hele geslachten voor altijd met een vloek geslagen.

En toch, kinderziekten zijn ook deze naijverige God niet vreemd. Wat mij betreft ligt het breekpunt daar waar JHWH en Allah, David en Bin Laden in elkaars spraakwaterverf door elkaar gaan lopen. De Eeuwige houdt nauwlettend in de gaten wie hem liefhebben of haten, en maakt op die manier ook school: ijverende discipelen. Ze gaan gekleed in wraak(Jes. 59,17), verterend (Ps 69,10) als een vuurbrand (Ps 79,5), als de schrik der hel (Hgl 8,6) gaan zijn rond om leden te ronselen (2 Cor 9,2). Volgens dit ideologische schema zou schisma tussen synagoge en kerk geheeld kunnen worden doordat de laatste de eerste tot jaloersheid verwekt (Deut. 10,19, Rom. 11,11). Het heeft er nooit naar uitgezien, integendeel. Maar ook afgezien daarvan kun je je afvragen hoe zo’n model berhaupt zou moeten werken: de jongste, die het ten koste van de oudste broer helemaal gaat maken en daarmee de achtergestelde tot inkeer te brengt...

Maar dit zijn peanuts bij hetgeen de bijbel ons op het thema naijver nog meer te bieden heeft. Pinechas, een kleinzoon van Aron is een ijveraar van het eerste uur. Het gruwelverhaal staat in Numeri 25. Isral geeft zich af met vreemde vrouwen. Eerst worden er wat stamhoofden opgehangen. Onder de toeschouwers, prominent op de eerste rij: de Eeuwige, die hierdoor enigszins lijkt te kalmeren. Vervolgens is er sprake van een koppel dat het laatste nieuws kennelijk gemist heeft. Genoemde Pinechas jaagt ze na tot in de slaapkamer en rijgt z’n speer als de wreedste van alle piercings door hun geslachtsdelen. Ook als het totale aantal van 24000 slachtoffers is ingegeven door symbolisch gegoochel met cijfers is het pijnlijk om te lezen dat zulke slachtpartijen zoiets als verzoening bewerken. Met de bijbel in de hand kun je verschrikkelijk de mist in gaan. In het laatste decennium van de 20eeeuw verscheen nog een commentaar op deze tekst waarin het probleem van dit geweld van Albedil niet eens gesignaleerd wordt.

Het wrede optreden van Pinechas was een bron van inspiratie tijdens de Makkabese opstand (1 Mak.1,54, Sirach 45,23-24). Andere ijveraars met bloed aan hun handen zijn Elia, Jehu en Ezra. De joodse traditie oordeelt niet onverdeeld gunstig. De beroemde rabbi Jochanan ben Zakkai zag vanuit Jeruzalem twee wegen: n richting Masada, die uit zou lopen op een collectieve zelfmoord van de Zeloten, de andere richting Jabne: het begin van de rabbijnse traditie, het begin van de uitgestelde betekenis omdat ook de toekomstige lezer en cultuurhorizon daaraan bijdragen, het begin ook van het besef dat het niet kan vriezen of dooien maar dat de thora bestaat uit woorden ten leven.

Ook in de kerk drijft JHWH, de Barmhartige, om het recht (Anselmus) of de wet (Calvijn) te handhaven, geweld uit met geweld. De Eeuwige als aanjager van de (priester)meute, die in het offer de wraak voltrekt aan een onschuldige, die In the wildernis [een gedicht van de 19 jarige Robert Graves] opduikt als kameraad van Jezus:

Toen liep altijd met hem mee,
Op al zijn tochten
Kameraad, met geschonden vacht,
Vel over been – arm onschuldig –
Bloedende voeten, brandende keel,
De argeloze, jonge zondebok:
Veertig dagen en nachten
Volgde hij Jezus’ wegen,
Hield hij achter hem een zekere wacht,
Weende tranen als een minnaar.

Deze kameraden komen altijd uit de marge. Ze zijn gestoord of anderszins begaafd: homo’s, heksen, joden en vreemdelingen. Ook Ren Girard probeerde om in de bijbel een getwijnde draad te ontwarren: die van geweld, en die daarvan weg. Hoeveel op die theorie ook kan worden afgedongen, er is zowel in tenach als in het evangelie een stem, die zegt dat de outcast niet het slachtoffer is van de goden, maar dat de Eeuwige partij kiest voor het slachtoffer en zich dat lot z letterlijk aantrekt, dat Hij er onderdoor gaat. Terwijl de gevestigde religieuze instituties het spoor bijster raken (Lukas 10,25-37, vgl de soap rond de antisemitische preek van ds Mos), heeft de bedding der geslachten zich verlegd (Ps 45,6 LB). En daarom: nadat we zoveel decennia de vruchten geplukt hebben van hetgeen Miskotte omschreef als het tegoed van tenach, lijkt het verstandig om op die basis ook de evidente tekorten in kaart te brengen.  

Anders gezegd: ik begrijp dat de overheidssubsidie aan de oudste politieke partij van Nederland niet zo schielijk ingetrokken zou zijn als daarmee niet k een signaal richting islam gegeven zou zijn. En ik begrijp ook dat het niet aangaat om in een literair kunstwerk als de bijbel verhalen tussen haakjes te zetten of van commentaar te voorzien. Maar het zou de kerk wel meer geloofwaardig maken, als zij wat duidelijker afstand nam van de bijbel. Anders gezegd: het aanvaarden van de uitgestelde betekenis. Dat klinkt postmodern, en dat is het ook. En daarom: lang voor het postmodernisme noemde Van Ruler kerk en christen als ‘nooit mr dan het karretje waarop het geschreven Woord zich voortbeweegt’ en waarbij het ‘kennelijk de bedoeling is dat het zo tot onherkenbaar wordens toe verandert.’

Henk Abma

A.A. van Ruler, Theologie van het apostolaat, z.j. (= 1953) p. 24-25.

Comments

No comments yet

Add Comment

Dit bericht is gesloten. Hierdoor zijn reacties of stemmen niet langer mogelijk.